ДИСБАЛАНС МЕЃУ ПОЗИЦИЈАТА НА РОМСКИТЕ ПОЛИТИЧКИ ПАРТИИ И НИВНАТА ФИНАНСИСКА МОЌ

Врската меѓу парите и политиката е неизбежна, широко распространета и веројатно неуништлива. Во тој однос ваквата врска е разбирлива со оглед на фактот дека политичките партии имаат потреба од пари за учество во политичкиот натпревар и одржување кохезија меѓу членството на партијата. Сепак, позицијата на одржувањето на моќта во општеството која е дадена на политичките партии, исто така, бара одреден степен на одговорност и отчетност кон своите избирачи (Carey & Reynolds, 2007). Поради тоа, начинот на кој политичките партии се финансирани влијаат на односите на политичките партии и нивните членови, гласачите и општата јавност кои се важни  за квалитетот на демократијата во едно општество (Burnell, 1998). Во тој контекст, партиските финансии придонесуваат за да се одржи и зајакне политичката дебата, како и да влијае врз внатрешната демократија на политичките партии. 

Во поглед на Македонија, политичките партии го следат познатиoт модел меѓу парите и политиката - пристапот до политички партии го олеснува пристапот до пари, и пристап до пари купува политичко влијание. Во оваа рамка, владеачките партии партии ги користат државните ресурси и фондовите за да ги "наградат нивните сојузници" и "казнат" оние кои се критички настроени кон нив. Политичката битка во Македонија се води меѓу двете најголеми македонски и албански партии, додека другите мали партии (вклучувајќи ги и Ромските се "минорни играчи", кои вообичаено се приклучуваат во рамките на коалициската влада. Оддтука произлегува дека малите политички партии се само илустративни марионети на поголемите партии, иако тие можат да влијаат за време на изборите (особено на локалните и претседателските избори). Иако малите политички партии манифестираат монополска моќ во партијата (моќ е концентриана во рацете на лидер), тие не знаат да ја  практикуваат нивната моќ во рамките на коалициската влада.

Имајќи ја во предвид улогата и одговорноста на ромските партии во досегашните владини коалиции, оваа анализа укажува на намерните и ненамерните пропусти во досегашното манифестирање на политичка култура која засега произведува дисбаланс меѓу практикувањето на политичката моќ со дадените финансиски можности. Поинаку кажано, во пракса ова значи дека ромските политички партии го црпат легитимитетот од ромскиот електорат додека улогата и одговорноста им е делегирана од страна на коалиционите партии во власта. Така испаѓа дека „поголемата одговорност„ на ромските политички партии и слабата финансиска моќ резултираат во намален кредибилитет кај ромската заедница. Во случај на ромските политички партии, ветувањата се делегирани од страна на главните коалициски партнери и им служина нивните интереси. Ова укажува дека ромските политички партии имаат пост - изборнии договори за размена нафинансиската "колач" по изборите. Меѓутоа, обично позицијата на политичките партии се определува од логиката натрошоци и придобивки, при што ги калкулираат иднините бенефиции (моќ, власт, позиции во јавната администрација,јавните политики) со нивните трошоци (администрација, политичките кампањи и сл.) 

Оваа анализа има за цел да укаже на какон начинот на финансирање на политичките партиите влије врз кврз внатрешната демократизација на  ромсктеи политичките партии и придонесува за подобра практика на нивната моќ во коалициската влада. Покрај тоа, оваа анализа обезбедува  аналитичка рамка преку која може да се анализират партиските финансии  и предлага стратегии за финансирање на раомските политичките партии.

Аналитичка рамка

Неодамнешната случувања на политичката сцена во Европа го потврдијаа "демократското незадоволство" на граѓаните кое се карактеризира со зголемена недоверба во политичките институции, пад на традиционалните форми на политичка партиципација (гласање,членство) и поголема дистанца меѓу политичките лидери и граѓаните (Hopkin, 2004). Во последните пет години гласачите се сведоци на низа корупциски а скандали поврзани со партиското финансирање на Балканот, но и во "западните" демократии вклучувајќи ги и Грција, Италија, Шпанија, Ирска, Франција и Белгија. Овиескандали потврдуваат дека темата на финансирање на политичките партии е од суштинско значење за придобивање на довербата на гласачите, која е една од основните столбови на демократијата. 

Политиколозите, честопати утврдуваат дека полето на финансирање на политичките партии е малку истражувано и укажуваат на недостаток од емпириски истражувања кои ќе ги поткрепат досегашните теории. Пионре во оваа област е Хопкинс (2004), кој обезбеди рамка за анализирање на партиските финансии врз основа на типологија на партиите - мас-партии, клиентни партии; елитни и картел партии. Според тоа, врз основа на типологијата на партијата може да се изведат различни стратегии (модели) на финансирање. Следната шема овозможува да се анализираат на карактеристиките на различни видови на политичка партии и нивниот модел на финансирање.

Сепак, политичките партии во практичен аспект не може секогаш јасно да се категоризираат во една од горенаведените видови. Дополнителен фактор кој придонесува за тоа е исто така се погоглемата литература за виовите на политичките партии, при што речиси не евозможно една политичка партија  да биде во рамките на една категорија. Покрај оваа лимитациаја, оваа рамка придонесува да се разберат карактеристиките на политичките партии и нивните  стратегии за финансирање.

Во политички контекст на Македонија, партиите користат микс стратегија на финансирање, кои во голема мера се потпираат на државните ресурси. Следниод дел ги евлуира начините на финансирање на политиките партии во Македонија со посебен фокус на Ромсктие политичкие партии. 

Финансирање на политичките партии

Според Законот за финансирање на политичките партии, изворите на финансирање се делат на јавни и приватни. Јавните извори на политичките партии генерално произлегуваат од буџетот на државата, додека, приватните извори на финансирање произлегуваат од членарина, донации, подароци, прилози, спонзорства, продажба на промотивен и пропаганден материјал.[3] Од тука следи констатацијата дека поголемите политички партии се и поголеми корисници на буџетските средства, бидејќи парите се распределуваат согласно со процентот на освоени гласови и бројот на пратенички места (види шема). Јавните извори се константна категорија во буџетите на партиите, каде што поголем дел одат кај најголемите политички партии (ВМРО, СДСМ, ДУИ и ДПА) кое им дозволува да имаат големи и скапи и зборни кампањи. Од друга страна, останатите помали политички партии, вклучувајќи ги меѓу нив и ромските, најчесто одат во коалиција со горенаведените партии така што добиениот процент од јавните извори е занемарувачки многу мал.

Графиконот подолу ја потврдува истата “шема“ и во рамките на приватните извори на финансирање. Големите политички партии кои се активни веќе 20 години во политичката арена се главни актери во креирање на политиката и имаат развиена мрежа на финансирање која се потпира на донации, членарина, спонзорства и услуги. Доколку се анлизираат во наведената аналитичка рамка, тие имаат примеси на клиентни и елитни партии. Клиентни примеси - поради потчинетоста на гласачкото тело преку каналите на јавна администрација и дистрибуција на јавните добра. И елитни поради блиските односи со бизнисот (стопански комори), медиуми и богати поединци. 

Наспроти нив малите политички партии сосем малку се потпираат на приватните извори на финансирање (услуги и спонзорства). Од графиконот може да се забележи дека малите политички партии немаат финансиски извори од членарини и донации. Од анализата на годишните извештаи  следи дека ромските политички партии најчесто се потпираат на услугите добиени од страна на ромските телевизии БТР (“наклонети“ кон партијата на Сојуз на Ромите) и Шутел (сопственост на Неждет Мустафа); како и ситни спонзорства добиени од страна на локални бизнисмени.

Графикон 1: Извори на финансирање на политичките партии според големината на политичките партии

 

Наведената структура укажува дека ромските политички партии, кои спаѓаат во категоријата на мали партии, немаат развиено мрежа на финансирање затоа што “не знаат“ или “не сакаат“ да ги искористат можностите кои им се нудат. Една од ТЕЗИТЕ за објаснување на ваквата позиција е дека ромските партии не ги познаваат можностите за финансирање. Доколку ја застапуваме оваа теза и ја адаптираме на ромската политичка сцена, ова значи дека политичките лидери не знаат и немаат капацитет/ вештини за привлекување на финансии. Како резултат на оваа партиите се потпираат на алтернативни начини: преку лични средства добиени од партиските лидери, “кредити“ од банки, или преку т.н. “Банка на услуги“ каде што се тргува услуга за услуга “вработување во државна администрација“ со “паричен надоместок за потребите на партијата или лидерот“. Во овие рамки, ромските политички партии имаат примеси на клиентни партии која се должи на односо патрон - клиент, кој се базира на материјална размена. Овој модел овозможува голема моќ на лидерот на партијата и партиска послушност на останатите членови во партијата. 

Втората теза е дека ромските политички партии “не сакаат“ да ги искористат финансиските можности кои им се нудат. Според Jonathan Hopkin, професор на Универзитетот за Бизнис во Лондон, диверзифицираноста на изворите на финансирање придонесува за демократско владеење преку поголема транспарентност и одговорност на членовите на партијата; помала зависност од партискиот лидер, особено во помалите политичките партии како и помала можност за “манипулација“ со гласовите.[4] Имено доколку ромските партии се финансираат во поголем дел од приватни извори значително би се сменила структурата на партијата, би се подобрила внатрешната демократија и ромските граѓани не би биле заложници на ромсите лидери на партиите. Очигледно, ова им одговара на политичките партии и оди во спротивност на интересите на ромските лидери кои не сакаат да ја изгубат нивната моќ и контрола врз партиското членство. Оваа хипотеза покажува дека прогресивни промени не се добредојдени поради фактот дека поголемаеманципација на изборното тело ќе доведе до промени на нивните  политички преференци.

И двете тези укажуваат на слаба финансиска моќ на ромските политички партии кои го диктираат нивното работење и развој. Како резултат на ваквото “незнаење или “не сакање“ да се искористат можностите за финансирање, ромските политички партии преферираат да се борат за личните и во рамките на дадените можностите од коалиционите партнери за колективните интереси на партијата. Овие интереси ги детерминираат превземените одговорности кон ромската популација и тие се главна причина за коалицирање со политичките партии. Ваквите коалиции на големи и мали партии налага помала преговарачка моќ и партиска послушност. Доколку ромските политички партии не коалицираат со големите политички партии,треба самостојно да настапат на изборите што е поврзано со повисоки трошоци за администрирање во партијата, повисоки трошоци за изборна кампања и несигурност за добивање партиски фотелји. Очигледно во сето ова интересите на ромските граѓани се фокусирани некаде “таму“ – во владините позиции добиени на нашите ромски лидери или во фиоките на коалиционите партнери (ВМРО/СДСМ).

 

Заклучок и препораки

Ургентноста од развивање на стратегија за финансирање на ромските политички партии е неопходна за натамошен напредок на истите и остварување на јавните политики поврзани со ромската заедница. Потенцијалната моќ на ромските политички партии е голема и неопходна за придонес на општа демократизација, транспарентност, отчетност и одговорност на политичките партии. Сепак, речиси сите политички партии во Македонија имаат пропусти во нивното функционирање (корупциски скандали, репресија, слаба внатрешна демократија и слично) дури и повеќе од ромските политички партии. Во оваа смисла, ромските партии треба да покажат единство, поголема демократска зрелост иполитичка култура поради постоечката стигма во општеството. 

Од тука произлегуваат следните препораки кои се однесуваат на ромските политички партии, ромската елита и ромската заедница:

Единство на политичките партии во еден / два блока - Во моментов има шест ромските политички партии коифункционираат во Македонија, што би можело да се смета за добар показател за политичката партиципација . Иакоова може да биде добро за политичката конкуренција и развој на партиите, покажува дека не е корисно, бидејќиромските политички партии имаат помалку моќ за преговарање во рамките на коалицијата. Поради тоа, ромските политички партии треба да се обединат во еден / два идеолошки блока (кои тесно ќе соработуваат во интерес на Ромите). Како резултат на ова, трошоците за партиска администрација ќе бидат пониски и ќе им се обезбеди просторза фокусирање на привлекувањето на приватни извори. Покрај тоа, исто ќе се придонесе за оптимално искористување на веќе развиена мрежа на членство од различните партии

Развивање на стратегија за приватно финансирање - Од анализата, очигледно е дека најголем предизвик за ромските политички партии е отсуството на ресурси за финансирање на нивните политички активности. Поради ова, партиите се  фокусираат на добивање "канцалариски места" во преговорите во коалицијата, и поради тоа се потпираат на алтернативни стратегии. Политичките партии треба да го зголемат нивното членство и обезбедат прилив средства во партијата преку месечни членарина, доброволни прилози и сл. Сепак, предуслов е да се создаде партиска идеологија со јасни цели трансформирани во политички програми и планови,  со кое што ќе се зголеми довербата кај ромската заедница. 

Соработка со бизнис секторот - ромските политички партии треба да се воспостават тесна соработка со бизнис секторот поради взаемниот интерес за заштита на капиталот на Ромите. Од една страна, ромските политички партии треба да лобираат за ромските бизнис и да придонесат преку законски измени и зголемување на можностите преку државните програми. Од друга страна, бизнис секторот треба да ги поддржи политичките партии на отворен и транспарентен начин.

Горенаведените препораки ќе ги зајакнат врските меѓу политичките партии, ромската заедница и бизнис сектороти ќе обезбедат поголема контрола и баланс во партијата. Во овој поглед, финансирањето на партиите може да придонесе за поголема внатрешна демократија и поголема моќ во преговорите со коалициониот партнер. Напоредно, поголемата моќ може да придонесе за имплементацијата на јавните политики за Роми (Стратегијата за Роми) и поголема еманципација на Ромската заедница.

 

Анализата подлежи на авторски права и забрањето е неовластено објавување, превземање на делови од текстот, репродуцирање и дистрибуција без претходна согласност на авторот.

 

[1] Ingrid van Biezen, Прирачни за финансирање на политичките партии, Издавач: Совет на Европа , Предговор Walter Schwimmer

[2] Carey, J., & Reynolds, A. (2007). Политички партти и одгворност на владите во новите демократии, Издавач: Party Politics.

[3] Burnell, Peter (1998) ‘Вовед: Парите и Политиката во новите демократии , pp. 3–21. Manchester: Manchester University Press.

[4] За потребата на оваа анлизара направена е поделба на политичките партии на големи, средни и мали кое се базира на нивната релативна големина.  Во категоријата на големи партии спаѓаат најголемите македонски и албански партии (ВМРО, СДСМ, ДУИ, ДПА); средни (ЛДП; НСДП; Гром), и мали (останатите етнички партии - Ромски, Турски, Бошњачки и сл.)

[5] Закон за финансирање на политичките партии, Службен Весник на Република Македонија бр. 76/2004, 161/2008, 96/2009

[6] Jonathan Hopking (2004),  Проблеми со партиските финансии: Теоретски перспективи за начините на финансирање на политичките партии Издавач: Party Politics

 

Partners and Supporters

     

Find Us

Contact us

Dimitrie Cuposki 25/1
1000 Skopje, North Macedonia

[email protected]