Предлог закон за отпис на долгови и репрограмирање

Автор: Марија Сулејманова

Овие денови предлог – законот за отпис на каматите и репрограмирање на долговите и трошоците на физичките лица се наоѓа во собраниска процедура во Собранието на РСМ, со предлог овој закон да се донесе по скратена постапка.

Како што е наведено во самиот предлог – закон, истиот треба да помогне во надминување на проблемот со кој се соочуваат голем број на граѓани во однос на предметите дадени за извршување оптоварени со камати во долготрајни постапки. Со овој предлог – закон се предвидува задолжителен отпис на каматите од страна на претпријатијата во државна или јавна сопственост (како топлификација, водовод и сл.), додека отписот на каматите од страна на приватните претпријатија (како ЕВН) е определен како доброволен отпис (доколку ЕВН се согласи на доброволен отпис на долгови).

Покрај отписот на каматите од долговите, овој предлог - закон предвидува и обврска за репрограмирање на долговите на граѓаните кои ќе бидат ослободени од каматите и можност за плаќање на долгот на рати. Репрограмирањето на главниот долг и трошоците во пракса значи активирање на постапките пред извршителите од страна на доверителите со смалување на сумата на долгот во висина на каматата.

Со овој предлог - закон ќе може да се отпишат само каматите, но не и трошоците кои исто така ја зголемуваат сумата на долгот. Тука станува збор на повеќе видови на трошоци кои обично се вклучени во една извршна исправа, како што се цена на администрирање, трошоци за извршни дејствија, материјални трошоци, награда за извршител, адвокатски трошоци и ДДВ 18%. Па така од членот 7 е наведено дека репрограмирањето се однесува на главниот долг и трошоците во постапките пред судот, нотарот и извршителот.

Наративот искористен во овој предлог - закон е дека законот дава еднократна помош во решавање на проблемот со извршните предмети. Гледајќи го предлог законот еднократната помош се однесува само на отпис на каматите, но не и на трошоците или и на главниот долг во одредени ситуации или случаеви. Во членот 1 е определено дека предлог – законот се однесува на отпишување на пресметаните камати, a репрограмирањето се однесува на главниот долг и на трошоците во постапките, додека во членот 9 е наведено дека при спроведување на извршувањето ќе се води сметка за видот на долгот и нема да се врши наплата на каматата и ТРОШОЦИТЕ отпишани со овој закон, иако овој предлог - закон не предевидува отпис на трошоци.

Со предлогот даден во овој предлог - закон начинот на отпис на каматата е задолжителен за државни и јавни претпријатија, додека за приватните претпријатија е доброволен со тоа што тие се обврзани да донесат одлука во рок од 90 дена од денот на стапување во сила на законот. Од вака поставената одредба која е доброволна за приватните претпријатија се поставува прашањето која е причината од задолжителноста за донесување на ваква одлука доколку приватните претпријатија нема да го прифатат овој предлог. Задолжителноста за донесување на одлука од страна и на државните и јавните претпријатија и приватните претпријатија се поврзува со прекршочните одредби од предлог - законот, пришто е определена глоба од 2.500 евра за правното лице доколку одлуката не се донесе во предвидениот рок од 90 дена и доколку истата не се направи јавно достапна. Глоба е предвидена и за одговорно лице во правното лице кое нема да пристапи кон донесување на одлуката.

Ставот 3 од истиот член 6, се осврнува на известување на извршителите за прецизираното барање за извршување во рок од 30 дена од денот на донесувањето на одлуката, што произлегува дека приватните претпријатија можат да ги активираат повторно извршните судски предмети [вклучувајќи ги и старите судски извршни предмети] и без да извршат отпис на каматите.

Понатака, во членот 7 е определено дека државните и јавните претпријатија и претпријатија во приватна сопственост кои ќе донесат одлука за примена на законот, согласно постапката предложена во овој предлог-закон ќе вршат репрограмирање на главниот долг и трошоците на месечни рати со точно даден рок на отплата. Вака определените месечни рати се поврзуваат со условот за донесување на одлука за примена на законот. Ратите во законот се од 6 месеци до 48 месеци во зависност од сумата, и тоа:

  • За долг до 10.000 денари е определена можност за отплата во рок од 6 месеци, што би значело дека најголемата рата би достигнала до 1666 денари на месечно ниво;
  • За долг од 10.000 денари до 60.000 денари е определена можност за отплата во рок од 12 месеци, што би значело дека најголемата рата би достигнала до 5000 денари на месечно ниво;
  • За долг од 60.000 денари до 120.000 денари е определена можност за отплата во рок од 24 месеци, што би значело дека најголемата рата би достигнала повторно до 5000 денари на месечно ниво;
  • За долг од 120.000 денари до 240.000 е определена можност за отплата во рок од 36 месеци, што би значело дека најголемата рата би достигнала до 6666 денари на месечно ниво;
  • И за долг кој би изнесувал над 240.000 денари е определена можност за отплата во рок од 48 месеци, што би значело дека месечната рата би била поголема од 5000 денари.

Од определениот рокови за исплата може да се види дека месечните рати за исплата на долговите би биле повторно со висока сума. Вака определените рати и рокови за исплата не ја земаат во предвид категоријата на граѓани кои се соочуваат со ваквите проблеми на долгови. Овој закон треба да изнајде решение за долговите да не им претставуваат значителен дополнителен товар на граѓаните кои се со ниски примања или се без примања. Воедно, никаде во законот не е дадена можност сумата на месечно ниво да варира сразмерно со месечните примања. Дополнително, во членот 7, став 3 е определено дека за доспеани и неплатени рати на репрограмираниот долг и трошоци ќе се пресметува законска затезна камата. Иако овој предлог-закон е за отпис на камата, самиот закон пропишува плаќање на камата.

Новите законски измени на Законот за извршување во однос на ограничувањата за извршување од 1/3 преминаа на 1/5 за лицата приматели на просечна плата и пензија [иако законското решение е нејасно и истото наместо да гласи извршување на 1/5 за лицата приматели ДО просечна плата и пензија и приматели на просечна плата и пензија]. Доколку се земе сумата на минималната плата која изнесува 14.500 денари се увидува дека ограничувањето ќе изнесува 2.900 денари [ 1/5 од платата] што може да биде несразмерно со понудените суми и рокови за наплата на долгот наведени во овој предлог-закон, бидејќи во зависност од долгот истите според членот 7 може да достигнат и до 5000 денари месечно. Вака поставените рокови дополнително ја усложнуваат прецизноста во исплатата на долгот.

Овој предлог исто така овие предмети ги дели на стари судски извршни премети кои биле трансферирани кај нотарите и извршителите заклучно со 31 декември 2011 година и на предмети дадени за извршување на наплата на долгови пред извршителите дадени за извршување од страна на доверителите заклучно со 31.12.2017 година.

Од анализата на законот, во прилот се следните констатации:

  1. Со ваквата класификација на предметите и вклучувањето на старите судски извршни предмети ќе се создаде конфузија кај граѓаните во однос на темата плаќање на стари долгови, за која и веќе постои голема конфузија и несоодветни постапки од страна на сите инволвирани страни во спроведување на плаќањето.
  2. Во членот 3 од предлог – законот се наведени стари судски извршни предмети издадени од страна на надлежни судови, а кои биле пренесени кај нотарите и извршителите заклучно со 31 декември 2011 година, пришто е нејасно дали станува збор за извршни предмети кои не се постари од 31 декември 2011 година или датумот се однесува на самиот трансфер на предмети. Доколку датумот се однесува на самиот трансфер на предмети во тој случај се појавува опасност од вклучување во пресметката на долгови и на можни постоечки долгови постари од 2011 година. Ваквата формулација, иако на институтот застареност не се внимава по службена должност, може да биде искористена за вклучување во пресметката и на долгови од извршни предмети постари од 10 години без да се земе во предвид апсолутната застареност на самата извршна исправа. Во тој случај вака поставениот предлог – закон може финансиски непотребно да наштети на граѓаните кои немаат познавање од ваквите правила.
  3. Вклучувањето на старите судски извршни предмети кои не биле спроведени поради правниот лавиринт, а за кои исто така постоеле најави од граѓани дека тужбите не ги примиле навремено, дека имало неуредна достава, дека дел од граѓаните ги платиле сметките, но не ги чуваат сметките како доказ за исплатата и други слични правни недостатоци, ќе доведе до правна несигурност кај граѓаните.
  4. Овој предлог-закон наведува само отпис на каматите, но не и на другите трошоци кои исто допринесуваат за зголемување на долгот на должникот. Тоа би значело дека долговите можат повторно да бидат со висока сума.
  5. Овој предлог закон, како што беше наведено во објаснувањето, не дава можност за вистинско прилагодување на примањата на должникот со висината на долгот и ратите за плаќање на долгот, кои воедно може да не се во согласност со новите измени на Законот за извршување.
  6. Со овој закон ќе се предизвика правна несигурност кај граѓаните, и тоа кај најранливите категории бидејќи претпоставката е дека овие лица се со најголем број на извршни предмети. Покрај правната несигурност, во ваквите ситуации ќе си појават и случаеви кога ќе треба нивната егзистенцијална состојба да биде заштитена, особено доколку ратата за плаќање на долгот е висока.
  7. Во ваква ситуација се зголемува и можноста доверителите покрај долговите од извршните предмети, да ги наведуваат и оние долгови кои не се извршни и да бараат од должниците да потпишуваат договори за плаќање на стари сметки за кои не постои повеќе законска обврска за плаќање. Тука станува збор и за лица – должници кои најчесто немаат правно познавање и немаат финансиски средства за покривање на правните трошоци, како адвокат. Поврзано со темата потпишување на договори за долгови е и заштитата на примателите на минимална загарантирана социјална помош чии примања со изземени од извршување, но не и од потпишување на договори за исплата на долгови [често застарени долгови].
  8. Од формулацијата на законот, предност се дава на репрограмирање на долговите и се креира систем со задолжително донесување на одлука страна на државните и јавните претпријатија и приватните претпријатија без логично објаснување зашто одлуката е задолжителна во однос на приватните претпријатија.
  9. Со давањето на предност на репрограмирањето на долговите, постои голема веројатност дека доверителите ќе ги активираат повторно постоечките извршни предмети, што значи дека единствените оние кои ќе имаат намалување на буџетот се граѓаните, а не Буџетот на државата. Спротивно, вака формулираниот закон со отпишување само на каматите по кои државата и приватните претпријатија немаат трошоци [бидејќи каматата доаѓа од законските одредби, а не од преземање на дејствија] ги става доверителите во подобра позиција.
  10. Во ноември 2018 година се донесе Законот за отпишување на каматата за наплата на долгови кои произлегуваат од услугите вршителите на комунални дејности за наплата на долгови кои произлегуваат од услугите од вршителите на комунални дејности од ноември 2018 година, кој важи за решенијата за извршување издадени од суд заклучно со 25 мај 2006 година трансферирани кај нотар или извршител. Овој веќе постоечки закон и предлог-законот покриваат исти извршни предмети за кои може да има отпис на долг, во таа насока што овој предлог-закон се фокусира повеќе на репрограмирање на долгот.

Отпишувањето на каматите е недоволно решение за решавање на правниот лавиринт на најзагрозените граѓани кои се соочуваат со проблемот на долгови. Потребно е да се донесе закон за отпишување на долговите на граѓаните, како и на примателите на минимална загарантирана социјална помош, така и на оние граѓани чија плата не ја надминува просечната плата. Граѓаните не се криви за правниот вакум кој бил креиран со трансферот на предметите од судовите до нотарите и извршителите. Крајно време е исто така да се провери валидноста на договорите кои граѓаните [ сите граѓани, како и примателите на минимална загарантирана социјална помош] ги потпишуваат за исплата на стари сметки. Потребно е институциите да го испитаат ваквото потпишување на договори и да не дозволат граѓаните да бидат оптоварени со незаконски и неморални трошоци кои директно влијаат на нивниот квалитет на живот. Законски треба да се забрани потпишувањето на договори за исплата на долгови од страна на приматели на минимална гарантирана социјална помош. Воедно, треба да се креира соодветен систем за присилно извршување, прилагоден за оние кои прв пат се вработуваат, поради намалување на платата без притоа да се даде период тоа лице / семејство да ги стабилизира своите приходи.

Слободата на движење е една од основните слободи и права на човекот и граѓанинот и е загарантирана согласно Уставот на Република Македонија. Во изминатиот период сведоци сме на се позачестените случаи за враќање од граница на лица од ромска националност. Најчесто Ромите се враќаат од границите меѓу Македонија и Србија и тоа без никакво образложение. Свесни сме дека во последно време нашата држава е под постојан притисок од страна на Европската заедница поради големиот бран на лица кои ја напуштаат Македонија и бараат азил во Европските земји, но дали сите Роми кои ја напуштаат државата одат да бараат азил? Дали се издржливи мерките коишто се превземаат од страна на Македонија и Европската Унија кон Ромите ќе може да заклучиме од оваа анализа.

На 30 ноември 2009 година, за време на Шведското претседателство со ЕУ, Министерскиот совет за правда и внатрешни работи донесе Одлука за либерализација на визниот режим на Европската унија за граѓаните на Република Македонија, преку измена на Регулативата 539/2001. Од 19 декември 2009 година, безвизните патувања ширум Европа станаа реалност за граѓаните на Република Македонија[1].

Почнувајќи од 19 декември 2009 година на граѓаните на Република Македонија повеќе не им треба виза за да патуваат во 25 земји-членки на ЕУ и три земји кои не се членки на ЕУ, но се дел од Шенген-зоната. Согласно одлуката, граѓаните на Република Македонија кои поседуваат биометриска патна исправа можат да патуваат без виза за краток престој во земјите од шенгенската зона. Престојот не треба да биде подолг од вкупно 90 денови, во период од 180 денови, сметано од денот на првиот влез.

Покрај биометриска патна исправа, за граѓаните на Република Македонија постојат и други услови за влез што важат и за сите државјани на трети земји што патуваат во шенгенската зона.

На државјаните на Република Македонија, при преминување на надворешните граници на шенгенската зона може да им бидат побарани некои од следниве документи[2]:

(а) за деловни патувања, односно настани поврзани со работа: покана од фирма или од орган за присуство на состаноци, конференции или на настани поврзани со трговија, индустрија или со работа; други документи со кои се утврдува постоење трговски односи или односи поврзани со работењето; билети за саеми и за конгреси, доколку се посетуваат.

(б) за патувања за потребите на учење или на други видови обука: потврда за запишување во наставна институција заради следење стручни или теоретски курсеви во рамките на основна и на стручна обука; студентска легитимација или потврда за следење курс.

(в) за патувања за туристички или за приватни потреби: доказ/потврда за сместување (покана од домаќин, доколку се престојува кај домаќин или потврда од организација што обезбедува сместување или друг соодветен документ во кој е наведено предвиденото сместување); докази за маршрутата на патување (потврда за резервација на организирано патување или друг соодветен документ во кој се наведени предвидените планови за патувањето); докази за враќање (повратен билет).

(г) за патувања за политички, научни, културни, спортски или за религиозни настани или од други причини: покани, билети, пријави или програми во кои, доколку е можно, е наведено името на организацијата што е домаќин и должината на престојот, или друга потврда во која се наведува целта на посетата.

(д) доказ за поседување доволно финансиски средства: преку готовина, патнички чекови, кредитни картички и/или изјави за спонзорство, согласно утврдените износи од страна на секоја од земјите

(ѓ) потврда за патничко/здравствено осигурување за времетрање на патувањето.

Со почетокот на визната либерализација започнаа и првите случаи за барање азил во земјите членки на Европската Унија претежно во Шведска и Белгија. На почетокот на март 2010 година се огласи Премиерот на Белгија и државната секретарка за миграции на Шведска дека нивната земја се соочува со голем бран на азиланти од Република Македонија.

Државите од Балканот неколку пати беа притистнати од страна на ЕУ да превземат мерки за да го спречат бранот на азиланти. Најпрво се правеа кампањи во кризните региони претежно со ромско и албанско население дека шансите за добивање на азил се многу мали скоро и невозможни затоа што ние потекнуваме од земји со безбедносна ситуација. Ваквите акции не дадоа позитивен резултат па затоа амбасадорите почнаа да ги посетуваат регионите заедно со претставници на Министерството за Внатрешни Работи. Покрај сите овие обиди нашата земја беше повторно притисната од страна на ЕУ, па така Македонија се одлучи да воведе репресивни мерки против лицата кои врбуваат, потикнуваат и организираат лица да бараат азил.

Законска Рамка

Најпрво се измени Законот за патни исправи со нова точка како причина за одбивање на барањето за издавање на пасош или виза, односно одземање на пасош и поништување на виза. Еден од додадените услови во членот 37 точка 6 е:

6) лицето е присилно вратено или протерано од друга држава поради постапување спротивно на прописите за влез и престој во таа држава [3]

После неколку месеци се измени и Кривичниот законик:

Член 418-д

Злоупотреба на безвизниот режим со државите членки на Европската унија и на

Шенгенскиот договор[4]

(1) Тој што врбува, поттикнува, организира, засолнува или превезува лица во држава членка на Европската унија и на Шенгенскиот договор, заради стекнување или остварување на социјални, економски или други права, спротивно на правото на Европската унија, на прописите на државите членки на Европската унија и Шенгенскиот договор и на меѓународното право, ќе се казни со затвор најмалку четири години.

По измената на Кривичниот Законик, Министерството за Внатрешни работи започна акција со цел да ги идентификува превозниците кои ги превезуваат азилантите во европските земји. МВР откри неколку случаи и поднесе соодветни пријави.

На крајот на Македонија и беше наложено да прави поголеми проверки на границите. Очигледно беше дека државата ќе почне етнички да ги профилира и да не им дозволува на поединци да ја напуштаат државата затоа што биле потенцијални баратели на азил. Ние многу често ја обвинуваме нашата држава но всушност клучниот играч во оваа приказна е ЕУ затоа што цело време и прави притисок на Република Македонија. ЕУ побара неколку пати од Македонија да и помогне во имплементирањето на Шенгенскиот договор.

Според чл. 13 од Шенгенскиот договор:

Одбивање на влез

1. Државјанин на третите земји кој не ги исполнува сите услови за влез пропишани во Член 5(1) и кој не припаѓа на категориите на лица од Член 5(4) ќе биде одбиен за ВЛЕЗ во териториите на Земјите членки. Одлуката треба да биде без предрасуди на апликацијата на посебните одредби кои се однесуваат на правото на азил и на меѓународнита заштита или на прашањето за долгорочен виза престој[5].

Зошто Европската Унија бара од Македонија да ја засили контролата на границите кога членот од Шенгенскиот договор важи за државите кои се граничат со држави на Европската Унија? Во овој случај овој член важи само за Србија. Точно е дека Македонија се граничи со две држави на ЕУ Грција и Бугарија но македонските граѓани се враќаат од границите на северниот сосед Србија со која имаме потпишано договор нашите граѓани да ги преминуваат државните граници со лична карта. Зошто на нашите граѓани не им се дозволува влез во Србија, кога Србија не е држава членка на Европската Унија? Зошто се бара од Македонија и Србија да прават засилена контрола и почитување на Шенгенскиот договор кога ова ЕУ би требала да го бара од граничните полиции на Унгарија и Хрватска.

Во Македонија секојдневно почнаа да се јавуваат Роми кои се враќани од границите (Табановце). Имаше дури и случаи кога Роми се обидуваа да ја поминат границата со лична карта и да заминат во Србија кај роднини и пријатели но граничната полиција не им дозволи да ја напуштат државата. Се појавија и првите случаи каде на неколку Роми пасошите им беа пречкртани со две линии и напишани две букви А.З (азил) од страна на граничната полиција под сомнение дека овие лица ќе бараат азил во странска држава. Да напоменеме дека согласно Законот за патни исправи во Членот 5:

“Забрането е менување, бришење или исправање на податоците и на забелешките во патната исправа, како и менување на фотографијата или на потписот во патната исправа”[6].

Интересно е што никој не превзеде одговорност за овие случаи но тука би сакал да напоменам дека постои и празнина во Законот за патни исправи затоа што казнени одредби се пропишани само за физички лица но не и за правни лица ” Член 46 Со парична казна од 5.000 до 20.000 денари или со казна затвор до 30 дена ќе се казни за прекршок физичко лице”[7] Што станува со случаите кога граничниот службеник како правно лице менува податоци? Дали ќе биде казнет за стореното дело и според кој Закон?

Невладината организација АРКА од Куманово ги евидентираше овие случаи, но тие останаа само на хартија, нејасно е зошто НВО Арка не им помогна на лицата да ги заштитат своите права пред надлежните институции. Тука мора да напоменеме дека иако често слушавме на ТВ и социјалните мрежи дека Ромите се враќани од граница, сепак многу чудно е што ниту еден случај не е пријавен кај Народниот правобранител.

“На­род­ни­от правобранител ќе постапи во овој случај, и веќе има укажано што мисли во однос на ограничувањето на слободата на движењето. Но пак ќе кажам, постојано се зборува дека на одредени граѓани, главно од ром­ска­та заедница, им се удираат печати во пасошите, се враќаат назад од граница итн., меѓутоа тоа го слушаме од социјалните мрежи или, евен­ту­ал­но, од медиумите. Ниту еден од граѓаните не дошол со соодветен до­каз, да видиме и да утврдиме дека има таква повреда, за да се поведе пос­тап­ка. Значи, мојот апел во врска со ова прашање е ако определени гра­ѓа­ни од ромска или од друга етничка заедница се соочат со проблем при преминување на граница, да ја почнат постапката. Тоа значи да ба­ра­ат да си поднесат иницијатива за да може народниот правобранител по­на­та­му да интервенира. Бидејќи не може да се поведе постапка на кажано, без доказ”[8].

Враќањето на визите би бил не-фер третман на ЕУ кон земјите од Балкан но исто така ќе биде нарушен и кредибилитетот и угледот на ЕУ. Со ваквата одлука исто така би се закочил и интегративниот процес на земјите кои се подготвени да започнат пристапни преговори за членство во ЕУ. Јас не гледам ништо друго од Европската Унија освен притискање на земјите од Балканот, иако одговорноста која што ја бараат од земјите на Балканот лежи директно кај земјите на ЕУ кои не знаат како да се справат со бранот баратели на азил.

Можеби земјите на ЕУ би можеле да го земат примерот на Швајцарија која го скрати процесот на одлучување на 24 часа. Така државата не би морала да им исплаќа надоместоци на барателите на азил која во одредени земји трае и повеќе од 6 месеци. Тука би сакал да напоменам дека Швајцарија можеби изигра и престрого со скратување на времето затоа што реално за 24 часа не може да се утврди фактичката состојба на стотици граѓани кои бараат азил. Но ваквиот потег на Швајцарија е еден добар показател дека државите може да ги менуваат своите регулативи, а не да враќаат визи на неколку милиони граѓани. Се додека државите имаат долги процесни дејствија на одлучување, дотолку ќе бидат примамливи дестинации на барателите на азил.

Заклучок

Европската Унија е таа која што треба да направи промени во својата легислатива или пак треба да бара од земјите правилно да го имплементираат Шенгенскиот договор. Европската Унија не може и не смее да ги врати визите за милиони граѓани само поради неспособноста на членките да договорат заеднички политики за азил и миграции.

Европската Унија не може постојано да ги заплашува луѓето и Владите дека ќе ни ги врати визите, затоа што со таквиот чин само ги става во конфликтна ситуација државата и нејзините граѓани. А згора на тоа нашата држава ги прекршува своите закони поради селективната примена на одредбите наложени од ЕУ без било која правна основа.

Неколку пати напоменав дека единствениот начин за намалување на бранот на азиланти лежи само кај земјите членки на Европската Унија доколку ги скратат постапките за барателите на азил од Македонија и останатите земји од Балканот, имајќи го предвид фактот дека овие земји се безбедносно стабилни. Доколку ЕУ ја промени својата легислатива сите ќе имаат корист и државјаните на ЕУ и државјаните на земјите од Балканот. Значи се работи за тоа дали Европската Унија е спремна да промени во своите процедури или им е полесно одговорноста и вината да ја префрлуваат кон Балканот.

 

Анализата подлежи на авторски права и забрањето е неовластено објавување, превземање на делови од текстот, репродуцирање и дистрибуција без претходна согласност на авторот.

 

[1] http://www.mfa.gov.mk/?q=node/147

[2] http://www.mfa.gov.mk/?q=node/147

[3] Закон за измена и дополнување на Законот за патните исправи Сл. Весник на Р. Македонија, бр.135 од 03.10.2011 година

[4] Закон за измена и дополнување на Кривичниот Законик Сл. Весник на Р. Македонија, бр.135 од 03.10.2011 година

[5] Шенгенски договор достапен на :

http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2006:105:0001:0032:EN:PDF

1. A third-country national who does not fulfil all the entry conditions laid down in Article 5(1) and does not belong to the categories of persons referred to in Article 5(4) shall be refused entry to the territories of the Member States. This shall be without prejudice to the application of special provisions concerning the right of asylum and to international protection or the issue of long-stay visas.[5]

Член 5

1. За престој кој не е подолг од 3 месеци во период од 6 месеци, услов за влез на трети земји треба да бидат следните:

а) да имаат поседуваат валидна патна исправа која ќе им одобри премин на граница

б) поседуваат валидна виза доколку е потребна

в) ја оправдаат целта и условите за планираниот престој, имаат доволно средства за издржување, како за времетраењето на предвидениот престој и за враќање во нивната земја на потекло или транзит во трета земја во која тие планираат да одат.

г) тие не се лица за кои е издадено предупредување во СИС во смисла на одбивање на влез;

д) тие не се сметаат за закана за јавната политика, внатрешната безбедност, јавното здравје или за меѓународните односи на која било од земјите-членки

[6] Закон за патните исправи (пречистен текст) “Сл. весник на Р Македонија” бр.73/04 од 21.10.2004 година

[7] Закон за патните исправи (пречистен текст) “Сл. весник на Р Македонија” бр.73/04 од 21.10.2004 година

[8] Интервју за Вечер – со Васка Бајрамоска – заменик Народен правобранител достапно:

http://www.vest.mk/default.asp?ItemID=4400DF9C6EBE6B4FBDAE91D4B55D98FC

Република Македонија е држава која издвојува долга историја на признавање на етничките групи и нивните јазици. Во целиот тој процес се забележува дека одредени заедници бележат развој во сенка, но во последниот период, односно од 2008 па се до ден денес тие исти заедници се соочуваат со проблемот на стагнирање на нивните права. За прикажување на развојот во сенка и стагнацијата оваа анализа елаборира на Законот за заштита и унапредување на правата на припадниците на заедниците кои се помалку од 20% и врши компаративна анализа на Законот за употреба на јазик што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните во Република Македонија и во единиците на локалната самоуправа и на ново изгласаниот Закон за употреба на јазиците. Последните два закони се предмет на анализа бидејќи содржат членови кои директно ја регулираат употребата на јазиците на заедниците кои се помалку од 20%. Целта на анализирање на овие закони е прикажувањето на проблемот на стагнацијата во гарантирањето и унапредувањето на правата на заедниците кои се помалку од 20% и укажувањето на потребата на доследно гарантирање и вистинско унапредување на истите тие права.

Македонската уставност историски бележи употреба на различна терминологија за именување на припадниците на заедниците. До 1974 година во употреба беа зборовите народности и национални малцинства. Меѓутоа со Уставот од 1974 година терминологијата се ограничува на употреба на народности.[1] Со таквиот наратив на уставотворецот се доаѓа до заклучок дека во Социјалистичка Македонија имало употреба на три термини: народ, народности и етнички групи, при што останатите групи како Ромите и Власите биле сметани за етнички групи, а не народности.[2] Уставот од 1991 година го употребува зборот националности и конечно со усвојувањето на Рамковниот Договор и промените направени во Уставот со уставните амандмани од 2001 година, денешната терминолошка употреба гласи припадници на заедници (припадници на заедниците кои се не мнозинско население во Република Македонија).[3] Сепак и ова решение бележи различности со тоа што во денешната употреба се прави разлика помеѓу припадници на заедници кои се повеќе од 20% од населението и заедници кои се помалку од 20% од населението. Оваа разлика не е само терминолошка, туку истата не внесува во еден систем на регулирање на правата на заедниците кои зависи токму од тие проценти. Следејќи ја таа разлика и самиот законодавец се решил да донесе посебни закони со кои се регулираат малцинските права, односно правата на припадниците на заедниците. Тоа се гореспоменатите Закон за употреба на јазиците кои го зборуваат најмалку 20% од граѓаните во Република Македонија и во единиците на локалната самоуправа[4] и Закон за заштита и унапредување на правата на припадниците на заедниците кои се помалку од 20% во Република Македонија во Република Македонија, донесени во 2008 година. [5]

1. Закон за заштита и унапредување на правата на припадниците на заедниците кои се помалку од 20% од населението во Република Македонија

Законската рамка која треба да обезбеди напредок во практичното остварување на правата на припадниците на заедниците, и тоа конкретно на заедниците кои се помалку од 20% во Република Македонија е законски регулирана со Законот за заштита и унапредување направата на припадниците на заедниците кои се помалку од 20% од населението во Република Македонија. Овој закон се состои од вкупно 24 членови од кои само 6 членови се однесуваат на правата кои ги имаа овие заедници во Република Македонија. Истите се сосема општо наведени при што од овој Закон произлегуваат следните права и принципи: принципот на правична и соодветна застапеност при вработување во органите на државната власт и другите јавни институции, право на образование во сите степени на својот јазик, право на информирање на свој јазик, основање на здруженија и фондации за остварување на културни, образовни, уметнички и научни цели и право на употреба на свои симболи.[6]

Согледувајќи ја содржината на законот очигледната цел на законот, покрај пресликување на уставните амандмани од 2001 е формирање на Агенција за остварување на правата на заедниците. Имено, обврските на Агенцијата се сместени во еден член при што во законот е определено дека Агенцијата треба да се грижи за остварување на овие права преку подготвување на извештаи за информирање на Владата, давање на поддршка на Владата за реализација на обврските кои произлегуваат од Уставот и законите како и подготовка на своите планови за работа.[7] Имено, оттука произлегува дека обврската на Агенција е да ја следи имплементацијата на правата на припадниците на заедниците кои се помалку од 20%.[8] Гледајќи го законот од јазикот на кој што е пишуван истиот се карактеризира со нејасни законски надлежности дадени на Агенцијата.[9] Тоа воедно укажува на слаби надлежности на Агенцијата. Сепак, следењето и надзорот на имплементацијата од читањето на законот се издвојува како надлежност при што може да се забележи дека недостига дел на преземање на мерки и активности за унапредување на правата на овие заедници. Една од наведените активности на Агенцијата е да обезбедува координација со другите органи на државата, меѓутоа земајќи ја во предвид немоќта на Агенцијата во однос на нејзините ограничени надлежности на следење на состојбата, координацијата преминува само во делумно информирање. Покрај нејасните законски одредби законот воедно и не содржи одредба за буџетот на Агенцијата. Нејзината надлежност на следење на примената на правата на заедниците воедно се и поклопува со надлежностите на Секретаријатот за спроведување на Рамковниот Договор, меѓутоа во пракса е јасно дека Секретаријатот главната грижа ја насочува кон спроведување на правата во однос на албанската заедница.

Агенцијата се соочува со недостаток на буџет, недостаток на човечки ресурси како и поддршка од другите државни институции.[10] Проширувањето на надлежностите на Агенцијата е нешто кое се очекува да се оствари веќе подолго време, но состојбата останува иста. Агенцијата нема соодветна политичка поддршка, нема развиен механизам за ефективно унапредување на правата на припадниците на заедниците и истата останува не консултирана за спроведувањето на политиките кои се однесуваат на заедниците кои се помалку од 20%.[11] Земајќи ги  во предвид сите негативности, заклучокот е дека е потребна промена на законот и зголемување на надлежностите на Агенцијата во правец на зацврстување на нејзините механизми за следење и воведување на механизам за преземање на конкретни мерки кои може да допринесат за унапредување на правата. Истата забелешка се упатува и кон членовите кои ги регулираат правата на заедниците. За да може законот да го носи називот кој што го носи потребно е истиот да ги унапредува правата, а не само да ги пресликува уставните решенија.

2. Закон за употреба на јазик што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните во Република Македонија и во едниците на локалната самоуправа и Закон за употреба на јазиците

Во 2008 година е донесен исто така и Законот за употреба на јазик кои го зборуваат најмалку 20% од граѓаните во Република Македонија и во едниците на локалната самоуправа. Со овој закон се регулира употребата на друг јазик кој го зборуваат најмалку 20% од населението општо во државата и во единиците на локалната самоуправа.[12] Имено законот ја специфицира употреба на другиот службен јазик во Собранието на Република Македонија, комуникацијата меѓу граѓаните и министерствата, употребата на другиот службен јазик во кривична и прекршочна постапка, во управна постапка и во другите судски органи, во органите надлежни за извршување на санкции, народниот правобранител, во изборниот процес, личните документи, матичната евиденција, полициските овластувања, радиодифузната дејност, инфраструктурните објекти, во локалната самоуправа, финансии, образование и наука, култура и слободен пристап до информации.[13]

Како што може да се види од законот, покрај главната насока на регулирање на употребата на јазикот кој го зборуваат најмалку 20% од населението во Република Македонија истиот содржи и одредби со кои се регулира и правото на употреба на јазикот на припадниците на заедниците кои се помалку од 20%.[14] Тоа се согледува пред се во одредбите кои се однесуваат на примената на јазиците во локалните самоуправи каде што одредени заедниците со застапени со најмалку 20% од населението во општината. Со донесувањето на овој закон со кој што се регулира Амандманот V од Уставот, можат да се направат разграничувања и да се заклучи дека во Република Македонија постојат три групи на јазици. Тоа се: македонскиот јазик ( службен јазик на целата територија на државата и во меѓународната употреба), јазикот што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните (службен јазик во употреба во горенаведените државни институции на територија на државата и употреба на јазикот на локално ниво во општина во која оваа заедница е застапена со над 20%), јазиците на заедниците кои се помалку од 20% (службен јазик во општините во кои се застапени со над 20% и службен јазик воведен со одлука на Советот на општината). Овој закон пред се ја унапредува употребата на јазикот на заедниците што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните на државно ниво, додека во однос на другите заедници се забележува сосема минимално унапредување на употребата на јазиците. Имено, иако е и уставно и законски регулирана можноста за употреба на јазик на заедница со одлука на Советот, ваквата можност е искористена во мал број на општини и употребата на јазикот во овие општини се ограничува на употреба на јазикот само на седниците на Советот.[15]

Од неодамна беше изгласан Законот за употреба на јазиците[16] кој сеуште не е влезен сила. Доколку овој закон влезе во сила во тој случај Закон за употреба на јазиците кои го зборуваат најмалку 20% од граѓаните во Република Македонија и во единиците на локалната самоуправа престанува да важи.[17] Тоа што овој закон предвидува е унапредување и зголемена употреба на јазикот на заедницата со најмалку 20% од населението. Иако називот на законот го опфаќа зборот други јазици, истиот пред се ја унапредува примената на албанскиот јазик, додека одредбите кои се однесуваат на заедниците кои се помалку од  20% се само преземени од законот од 2008.

Со овој нов закон се предвидува формирање на Агенција со конкретно наведени обврски и цел.[18] Имено, со законот на Агенцијата и е дадена обврска да се грижи за унапредување на јазикот на граѓаните кои го говорат најмалку 20% од населението во Република Македонија. Целта на унапредување на јазикот од страна на Агенцијата е планирано да се остварува преку давање на поддршка на институциите со превод и лекторирање и давање на стручни мислења при што со законот е определено во Агенцијата да се вработат судски овластени преведувачи, лингвисти, дипломирани филолози и лиценцирани лектори.[19]

Значајна новина што би се вовела во системот со овој закон е формирањето на Инспекторат за употреба на јазиците кој дополнително би се регулиран со друг закон.[20] Од одредбите на законот во моментот тоа што може да се види е дека инспекторат ќе биде надлежен за изрекување на глоби за прекршок во случај на непочитување на законската обврска за примена на јазиците од страна на сите органи (наведени во член 1 став 3) и во сите постапки ( наведени во член 2 став 3). Истиот член содржи и глоба за прекршок која би можела да му се изрече на службено и одговорно лице вработено во органите на државната власт. Покрај наведувањето на органи и постапки во точно определени членови и ставови, овој став определува дека овие глоби би важеле и за сите други институции наведени во законот.

Од одредбите на законот произлегува дека инспекторат би имал обврска да врши надзор и на доследното спроведување на примената на јазиците во единиците на локалната самоуправа и на можностите дадени на заедниците помалку од 20% за употреба на нивните јазици. Меѓутоа надлежностите на инспекторат се сеуште непознати со оглед на тоа што истите би се уредиле со посебен закон.[21] Земајќи го во предвид тој факт и општиот јазик на кој што е напишан членот со кои се регулираат глобите, многу прашања остануваат неодговорени. Се поставува прашањето дали инспекторатот би можел да ја казни локалната самоуправа која со одлука решила во таа општина по пат на добра волја да го прогласи за службен и јазикот на заедница која е помалку од 20% од населението во општината во случај на не имплементирање на примената на јазикот (иако во ваков случај практиката покажува дека добрата волја на примена на друг јазик се поставува како можност истиот да биде службен јазик само на седниците на советот на општината).

Законот од 2008 и ново изгласаниот закон бележат низа различности. Одредени сфери кои се наведени во законот од 2008 во ново изгласаниот закон не се запишани или се пропуштени а истите се однесуваат директно или индиректно на заедниците кои се помалку од 20%. Во законот од 2008 е запишано дека странките, сведоците и другите учесници во постапката имаат право на бесплатен преведувач доколку не го разбираат или не го зборуваат јазикот на кој што се води постапката, како и право на превод на обвинението и поднесоците.[22] Иако овие права претставуваат права во кривичната постапка, законодавецот во тој период се одлучил тие права да ги наведе и во законот од 2008. Причината зашто истите права не се запишани во ново изгласаниот закон се непознати, но битно е да се напомене дека и доколку ново изгласаниот закон влезе во сила, правото на разбирање на постапката, преведувањето на поднесоците и обвинението на лица кои не го разбираат или не го говорат македонскиот јазик се од круцијално значење за кривичната постапка. Во спротивно настанува суштествена повреда на одредбите на кривичната постапка. Истото се однесува и за правото на превод во прекршочна и парнична постапка. Правото на превод и разбирање на постапката иако се регулирани во законот од 2008 и Закон за кривична постапка, во практика ова право не се остарува бидејќи нема квалификувани преведувачи вработено во судовите или во државната власт кои би можеле да дадат превод. Со тоа се заклучува дека законодавецот не само што не ја забележал потребата од унапредување и овозможување на практична реализација на ова суштествено право на припадниците на заедниците кои имаат потреба од превод, туку и не ја регулирал во новите законски решенија.

Понатаму, народниот правобранител се има изјаснето дека секое лице и припадник на заедница која е застапена со помалку од 20% од населението може да се обрати до канцеларијата на народниот правобранител на тој јазик.[23] Сепак истото иако е прифатено во практика, не е преминато во законско решение во ново изгласаниот закон. Законот од 2008 исто така определува дека упатството за гласање се печати на јазиците и писмата на заедниците наведени во Уставот[24], сепак истото го нема како законска одредба во ново изгласаниот закон.

Новиот закон определува во член 2 став (3) дека јазикот на заедница на која зборуваат најмалку 20% од граѓаните во Република Македонија е службен јазик и во радиодифузната дејност, но новиот закон го прескокнува регулирањето на радиодифузната дејност во посебен член во закон иако истото е регулирано во членовите 33-39 во законот од 2008. Се работи за правото на заедниците да го изразуваат слободно својот идентитет преку употреба на јазиците на припадниците на заедниците во печатените и електронските медиуми. Имено, истите одредби од законот од 2008 се запишани и во Законот за радиодифузна дејност и Законот за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги. Сепак, тргнувајќи од фактот дека новиот закон ја регулира употребата на јазиците логично би било законот да не содржи само генерална одредба во која ја набројува радиодифузната дејност и примената на јазикот кој го зборуваат најмалку 20%, туку и да го гарантира ова право и на заедниците кои се помалку од 20% од населението. Ваквото гарантирање е особено важно  следејќи ги предлозите за отворање на нов канал на македонската телевизија. Имено и во програмата за работа на МТВ е предвидено дека програмата на заедници кои се помалку од 20% ќе се промени тогаш кога ќе биде најден друг канал за емитување на јазиците на припадниците кои се помалку од 20% од населението.[25] Меѓутоа и покрај постоењето на нова идеја за префрлување на програмата на овие заедници на друг канал, таа можна промена останува нерегулирана со закон.

Новиот закон во членот 2 став (3) исто така го вклучува и образованието, но како и радиодифузната дејност, никаде во закон не е посветен посебен член за образованието. Тоа значи дека никакво унапредување не е предвидено за заедниците кои се помалку од 20% и употребата на нивните јазици и покрај знаењето дека имплементацијата на право на образование на мајчин јазик на некои од помалите заедници е во стагнација и без прогрес.

Тоа што може исто така да се забележи од читање на содржината на законот е дека другите членови кои се од значење за припадниците на заедниците кои се помалку од 20% се само препишани од Уставот и другите закони. Одредбите кои се однесуваат на личните документи се преземени од законот од 2008 при што за припадниците на заедниците од најмалку 20% се предвидува дека испишувањето на нивниот мајчин јазик е по службена должност, додека ова решение за заедниците кои се помалку од 20% останува не унапредено, односно по барање на лицето.  Истото се однесува и за именување на инфраструктурни објекти на јазиците на припадниците на заедниците. Новиот закон ја проширува само употребата на јазикот на најмалку 20% од граѓаните на гранични премини, аеродроми и патокази.

Кога станува збор за мултикултурноста на државата со решенијата презентирани во законот, земајќи ја во предвид ситуацијата и пропишаната рамка за заедниците кои се помалку од 20%, може да се каже дека долго истакнуваната мултикултурност во државата е во сериозна криза. Одредени решенија презентирани во новиот закон би можеле да бидат регулирани поинаку за сепак да се задржи до одреден дел таа мултикултурност. На пример, книжните, кованите пари и поштенските марки е предвидено да содржат симболи на културното наследство на граѓаните кои го зборуваат македонскиот јазик и на граѓаните кои го говорат јазикот на најмалку 20% од населението. Ваквото решение само ја ограничува мултикултурноста и можноста Република Македонија да се истакне како таква. Наместо ограничување, законодавецот можел да го прошири овој член со прикажување и на културното наследство на заедниците кои се помалку од 20%. Сепак, главната позитивност на овој закон и за реализирањето на одредбите содржани во законот е предвидениот буџет во самиот закон. Со внесувањето на буџетот во законот истиот добива поголема сигурност дека одредбите ќе бидат доследно имплементирани.

3. Заклучок и предлози

По разгледувањето на овие три закони може да се заклучи дека системот за унапредување и заштита на припадниците на заедниците кои се помалку од 20% се соочува со можноста за стагнација доколку не се покаже поголема политичка волја за нивно унапредување и менување на законските решенија во насока на унапредување на овие права. Доколку се направи споредба помеѓу Агенцијата за заедниците кои се помалку од 20% и Агенцијата за примена на јазиците на јазикот што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните во Република Македонија, се забележува дека втората Агенција има точно определена цел за разлика од првата чии надлежности во законот се конфузни и се ограничени на надзор без обврски доделени до другите значајни институции да соработуваат со оваа Агенција. Втората Агенција е исто така и понапредна согледувајќи дека истата (доколку закон влезе во сила) ќе ја овозможи практичната примена на одредбите од законот со генерирање на преведувачи, лингвисти и лектори.

Политичката волја за унапредување на правата на заедниците кои се помалку од 20% исто така треба да се покаже (доколку влезе во сила Законот за употреба на јазиците) во законското регулирање на инспекторатот за употреба на јазиците барем во оние делови кои директно се однесуваат на заедниците а се регулирани со Законот за употреба на јазиците. При што може да се регулира соработка помеѓу Агенцијата за заедниците кои се помалку од 20% од граѓаните и инспекторатот.

Суштинската промена која треба да се направи е сепак измена и дополнување на Законот за заштита и унапредување на заедниците кои се помалку од 20% со вистинско унапредување на правата на заедниците а не само препишување на уставните решенија. На тој начин сите пропуштени сфери ќе можат да бидат предмет на регулирање и доследно унапредување со следење на досегашните критики во практичната реализација на правата. Ваквата измена подразбира и доследно регулирање и проширување на надлежностите на Агенцијата со осмислен и применлив систем при што идејата за генерирање на преведувачи исто како и Агенција од Законот за употреба на јазиците не треба да се запостави. Воедно, главната досегашна забелешка е немањето на финансиски средства што имплицира дека овој закон како и ново изгласаниот треба да содржи финансиска проценка и гаранција дека истите ќе бидат добиени од Буџетот на Република Македонија. Притоа значајно е исто така да се напомене дека процесот на унапредување на јазикот или генерално на правата на заедниците кои се помалку од 20% во овој период може да придонесе за враќање на мултикултурниот карактер на државата.

 

Анализата подлежи на авторски права и забрането е неовластено објавување, превземање на делови од текстот, репродуцирање и дистрибуција без претходна согласност на авторот.

 

[1] “Устав на Социјалистичка Република Македонија”. Службен Весник, 25 февруари 1974, бр.7, год. XXX, Skopje.

[2] Friedman, Victoria A. “The Romani Language in the Pepublic of Macedonia: Status, Usage and Sociolinguistic Perspectives.” Acta Linguistica Hungarica 46 (3-4) (1999). P. 320.

[3] “Устав на Република Македонија” со примените од 2001, дел Преамбула.

[4] “Закон за употреба на јазик што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните во Република Македонија и во единиците на локалната самоуправа”. Службен Весник, 13 август 2008, бр. 101, год. LXIV, Скопје.

[5] “Закон за унапредување и заштита на правата на припадниците на заедниците кои се помалку од 20% од населението во Република Македонија”. Службен Весник, 22 јули 2008, број 92, год. LXIV, Скопје.

[6] Исто.

[7] Исто, член 13.

[8] Исто, член 14.

[9] “Оценка на спроведувањето на Законот за унапредување и заштита на правата на припадниците на заедниците кои се помалку од 20% од населението во РМ”. ОБСЕ и Агенција за остварување на правата на заедниците. Декември 2014, Скопје. Стр. 9.

[10] Исто, член 102-103.

[11] “Стратешки план 2018-2020”. Влада на РМ, Секретаријат за спроведување на Рамковен Договор, Декември 2017. Достапно на: http://www.siofa.gov.mk/data/Strateski%20Plan%20%20na%20SSRD5.pdf

[12] “Закон за употреба на јазик што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните во Република Македонија и во единиците на локалната самоуправа”. Службен Весник, 13 август 2008, бр. 101, год. LXIV, Скопје.

[13] Исто.

[14] Исто, член 41.

[15] “Aнализа направо на употреба на јазикот, право на информирање на свој јазик преку електронски и печатени медиуми и право на употреба на симболи на припадниците на заедниците кои се помалку од 20% во Република Македонија”. Агенција за заштита на правата на заедниците, Октомври 2016, Скопје. Стр.6.

[16] Предлог – Закон за употреба на јазиците, Влада на Република Македонија, Август 2017, Скопје

[17] Исто, член 24.

[18] Исто, член 18.

[19] Исто, член 18 (3).

[20] Исто, член 20.

[21] Исто, член 20, став 2.

[22] “Закон за употреба на јазик што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните во Република Македонија и во единиците на локалната самоуправа”. Службен Весник, 13 август 2008, бр. 101, год. LXIV, Скопје. Член 7 и 8.

[23] “Aнализа на право на употреба на јазикот, право на информирање на свој јазик преку електронски и печатени медиуми и право на употреба на симболи на припадниците на заедниците кои се помалку од 20% во Република Македонија”. Агенција за заштита на правата на заедниците, Октомври 2016, Скопје.

[24] “Закон за употреба на јазик што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните во Република Македонија и во единиците на локалната самоуправа”. Службен Весник, 13 август 2008, бр. 101, год. LXIV, Скопје. Член 24.

[25] “Годишна програма за работа на ЈРП Македонска Радио Телевизија за 2018 година” Македонска Радио Телевизија, Август 2017 година.

Дискриминацијата e феномен присутен во многу држави, меѓу кои и во Република Македонија.Во 2010 година беше усвоен Законот за спречување и заштита од дискриминација, кој почна да се применува од 1.1.2011 година. По донесувањето на Законот за спречување и заштита од дискриминација се формираше и Комисија за заштита и спречување од дискриминација која е надлежна да го спроведува Законот. Оваа комисија ја има клучната улога во спречување и заштита од дискриминација како и промовирање еднаквост на граѓаните на Република Македонија.

Дискриминацијата се дефинира како: секое разликување, исклучување, ограничување или нееднакво постапување или непостапување, мотивирано од основите што се спомнати (кои постојат во моментот, или постоеле порано, а не постојат во моментот, или можат да постојат во иднина, или кои се препишуваат на одредено лице), а кое има за цел или резултира со оневозможување или отежнување на признавањето уживањето или практикувањето од страна на сите лица врз еднаква основа на сите права и слободи, односно во понеповолен третман на едно лице во однос на друго во слична ситуација[1].

Во македонската практика според Законот, како дискиминаторско однесување се смета: секое активно или пасивно однесување од страна на јавните власти, како и од страна на правни и физички лица во јавниот живот и јавните сектори, кое создава основи за привилегирање или депревилигирање на неоправдан начин на лице, на група лица, или на заедница или кое ги изложува на неправеден и деградирачки однос во споредба со други лица, групи лица или заедници во слична ситуација базирано на некој дискриминирачки основ[2]

Комисијата за спречување и заштита од дискриминација го презентираше извештајот[3] за 2012 година и посочи дека Ромите се најдискримирана етничка заедница но и дека најголем број претставки кои биле поднесени по основ на етничка дискриминација биле поднесени од Роми. Според мене тука позитивно е тоа што Ромите ја препознаваат дискриминацијата и поднесуваат претставки, но дали Комисијата постапува по однос на претставките и дали правилно и навремено одлучува, може да процените сами на крајот од оваа анализа. Во овој поглед, во натамошниод дел на анализата ќе бидат прзентирани двата поголеми случаи на дискриминаторско однесување кон Ромите:

  • Учебникот за четврто одделение по македонски јазик во текстот “Оркестар” каде Ромите се нарекувани ЦИГАНИ.
  • City Mall каде неколку Роми беа избркани од нивните работни места поради нивната етничка припадност.

На ден 07.11.2011 година беше поднесена претставка до Комисијата за спречување и заштита од дискриминација од страна на Елвис Шаќири, со образложение дека во учебникот за четврто одделение по македонски јазик во текстот “Оркестар” Ромите се наречени како ЦИГАНИ. Во прилог на претставката беа поднесени сите докази релевантни за случајот, и случајот беше пријавен и до Народниот правобранител во Скопје каде што имав средба со заменикот.

Комисијата согласно со членот 28 од Законот за заштита од дискриминација е должна да даде мислење во рок од 90 дена, при што одговорот на случајот го добил со задоцнување од 1 година и 5 месеци односно на 10.04.2013 година. Со ваквото задоцнување Комисијата го прекрши членот 28 став 1 од Законот за заштита и спречување од дискриминација.

Мислењето на Комисијата е следното:

Се ЗАПИРА постапката по претставката поднесена од страна на Елвис Шаќири против Министерството за образование и наука на РМ од причина што е постапено по барањето на подносителот – донесен е заклучок да не се обработува текстот од учебникот со наслов “Оркестар”,

По поведување на постапката заради правилно утврдување на фактичката состојба Комисијата ги превзеде следните активности:

  • Претставката ја достави на одговор до Министерството за образование на ден 06.12.2011 година

Тука Комисијата повторно прави повреда на Законот во членот 25 став 7 каде стои дека Комисијата претставката ја доставува до лицето против кого е поднесена во рок од 15 дена од денот на приемот. Претставката е испратена до Комисијата на 07.11.2011, Комисијата ја испраќа претставката до Министерството на ден 06.12.2011.

Во членот 27 став 2 стои дека лицето против кое е поднесена претставката во овој случај Министерството може да се изјасни за наводите во претставката во рок од 15 дена од денот на нејзиниот прием. Министерството го доставува својот одговор до Комисијата после 6 месеци на ден 26.06.2012 година.

По изведувањето на сите факти и докази Комисијата заклучува дека ваквата содржина на учебникот претставува вознемирување, предизвикува чувство на пониженост, повреда на достоинството на група луѓе, кое произлегува од дискриминаторска основа сторена од страна на Министерство за образование и наука и авторите на учебникот Проф. Др. Јелица Николовска, Ирена Башовска и Благица Андреевска.

Комисијата смета дека учебниците не смеат во своите содржини да имаат текстови со кои се стигматизира определена група на луѓе, особено ако се земе предвид фактот дека учебникот пред се има едукативна и воспитна функција, па според тоа и содржините на учебниците не смеат да бидат насочени кон кршење на човековите права.

Во изјаснувањето по претставката од страна на Министерството за образование и наука на РМ е наведено дека по добивањето на претставката, на 30.05.2012 година одржана е седница на Националната комисија за оценка на учебници на кој што со заклучок број 22-1407/1 од 18.06.2012 година СЕ ПРЕПОРАЧУВА на наставниците да не го обработуваат текстот под наслов “Оркестар”.

Од тука произлегува дека Комисијата во своето образложение утврдува дискриминација, меѓутоа Националната комисија за оценка на учебниците е таа која ја донесува одлуката за да не се обработува текстот од учебникот, а не Комисијата која има надлежност да поведе постапка. Во овој случај Комисијата се јавува само во својство на Медијатор меѓу подносителот на претставката и Министерството.

Комисијата доколку работеше стручно и професионално спроведувајќи го Законот требаше да утврди дискриминација во Март 2012 година и да даде препорака на Министерството да се измени или отстрани текстот, а не да чека цели 6 месеци од Националната комисија за оценка на учебници да донесе заклучок да не се обработува текстот. Иако случајот беше решен во Јуни 2012, подносителот на претставката не беше известен од страна на Комисијата. Согласно Законот Комисијата е должна да го извести подносителот. Подносителот во неколку наврати се обратил до Комисијата извастувајќи ги дека го прекршуваат Законот за на крајот после 10 месеци односно на 10.04.2013 година го добива мислењето на Комисијата.

Како што може да се види, Комисијата со секоја постапка што ја превзела го прекршила Законот за спречување и заштита од дискриминација, и од тука се поставува прашањето дали треба да веруваме во стручноста и професионалноста на оваа институција ?

Да се навратиме сега на препораката дали треба да бидеме задоволни со тоа што “нема” да се употребува овој текст?

Прво зборот препорака за мене не значи и задолжение (каква е формата не е дефинирана), и второ со тоа што “нема” да се употребува овој текст не значи дека дискриминаторската содржина е целосно отстранета, затоа што текстот сеуште стои во учебникот и децата во слободно време може да го прочитаат дискриминаторскиот текст. Јас лично ќе бев задоволен кога од овој учебник ќе беше ОТСТРАНЕТ или ИЗМЕНЕТ текстот.

Тука би сакал да споредиме сличен случај за да се утврди како Комисијата постапила во 2011 година.

Случај

До Комисијата за заштита од дискриминација доставена е претставка од Коалиција сексуални и здравствени права на маргинализирани заедници против Министерството за образование и наука, како надлежно и одговорно за издавањето на учебници, како и против три автори на учебник за гимназиско образование, затоа што истиот содржел текстови кои се навредливи, неприфатливи и поттикнуваат дискриминација на одредена група луѓе.

По поведување на постапката, за правилно утврдување на фактичката состојба, Комисијата претставката ја достави на одговор до Министерството за образование и наука, како и до авторите на учебникот. Понатаму, Комисијата изврши увид во изјаснувањето по претставката од Министерството, изврши увид по наводите изнесени во претставката од страна на авторите, ги разгледа приложените докази од страна на подносителот на претставката, но изврши и телефонски разговор со авторите на учебникот.

Земајќи ги предвид сите факти, Комисијата утврди дека искажаното во учебникот претставува вознемирување, предизвикува чувство на пониженост, но и дека претставува повреда на достоинство на група на луѓе, кое произлегува од дискриминаторска основа.

Како резултат на тоа, Комисијата препорача на Министерството за образование и наука да изврши ревизија и исправка на содржината на учебникот. Министерството постапи по препораката на Комисијата и ја отстрани повредата преку исправање на делот од учебникот во прашање.[4]

1. Во првиот случај со Ромите е донесена препорака: Националната комисија за оценка на учебници на кој што со заклучок број 22-1407/1 од 18.06.2012 година СЕ ПРЕПОРАЧУВА на наставниците да не го обработуваат текстот под наслов Оркестар.

2. Во вториот случај: Како резултат на тоа, Комисијата препорача на Министерството за образование и наука да изврши ревизија и исправка на содржината на учебникот. Министерството постапи по препораката на Комисијата и ја отстрани повредата преку исправање на делот од учебникот во прашање.

 

ЗОШТО ЗА ИСТ СЛУЧАЈ ИМАМЕ РАЗЛИЧНА ОДЛУКА И РАЗЛИЧНА ОПРЕДЕЛЕНА ПРАВНА МЕРКА ЗА ОТСТРАНУВАЊЕ НА ПОВРЕДАТА?

На крајот би сакал да го споменам случајот со City Mall каде неколку Роми на ден 13 Март 2013 година беа отстранети од нивните работни места поради нивната етничка припадност. Комисијата покрена постапка по службена должност но сеуште нема никаков одговор. Ќе повторам дека согласно член 28 од Законот за заштита и спречување од дискриминација, Комисија е должна да даде мислење во рок од 90 дена. Денес сме 25 Јуни 2013 година поминаа 104 дена уште ли треба да чекаме?

И на крајот наместо заклучок и препораки упатувам АПЕЛ до Комисијата за спречување и заштита од дискриминација во НАЈКУС можен рок пред да заминат на “заслужен” летен одмор нека одлучат по однос на случајот со City Mall доколку сакаат да го зачуваат својот кредибилитет како институција која е надлежна да ги штити граѓаните од дискриминација.

 

Анализата подлежи на авторски права и забрањето е неовластено објавување, превземање на делови од текстот, репродуцирање и дистрибуција без претходна согласност на авторот.

 

[1] Поимник на изрази поврзани со дискриминацијата, МЦМС, Скопје 2008, стр.24.

[2] Закон за спречување и заштита од дискриминација Службен весник на РМ, бр. 50 од 13.04.2010 година, член 5 ст.1.

[3] Комисија за заштита и спречување од дискриминација, извештај за 2012-та година.

[4] Извештај на Комисијата за заштита и спречување од дискриминација за 2011 година, стр.24

 

Достапни на:

www.kzd.mk

www.pravo.org.mk

Partners and Supporters

     

Find Us

Contact us

Dimitrie Cuposki 25/1
1000 Skopje, North Macedonia

[email protected]